This bed is on fire, czyli komedia kumplowska – bezsensowna rozrywka, czy nośnik ważnych nauk?

Niedawna premiera kolejnej części American Pie: Reunion skłoniła mnie do licznych refleksji. Młodzi ludzie z pokolenia urodzonego na przełomie lat 80' i 90' mieli pewnego rodzaju przywilej być świadkami narodzin, a właściwie eskalacji popularności gatunku komedii, który miał trafiać bezpośrednio do nich, którego odbiorcą mieli być niemal wyłącznie ludzie wchodzący dopiero w świat dorosłości. Gatunkiem tym jest tak zwana komedia kumplowska. Specyficzny rodzaj filmu, gdzie nie tyle sama fabuła jest najważniejszą osią wydarzeń, a para lub nawet grupa przyjaciół, których perypetie i działania nakręcają spiralę gagów (mniej, lub bardziej zabawnych). To właśnie postacie są najważniejsze, bo to na nich i na ich relacji opiera się budowanie filmu. Warto też zaznaczyć, że zazwyczaj wspomnianymi bohaterami są... mężczyźni. To właśnie panowie opanowali ten rodzaj gatunku, z racji na bardzo wdzięczne do opisania kompleksy związane z za chudym portfelem, za małymi mięśniami, zbyt słabą pozycją, czy – i to najważniejsza „przywara” i cecha bohaterów – chęć zdobycia tej jednej i jedynej. To właśnie wokół tych aspektów w 90% filmów z gatunku obraca się fabuła – czyli można uznać, że jest to dość wtórny rodzaj komedii. Dlatego to aktorzy i skonstruowanie postaci – podobieństw, różnic między nimi, czy zderzenie ich pragnień – jest tak ważne by komedia była zabawna. Ale nie tylko. Ale o tym później.

Jak już wspomniałem, to widzowie urodzeni na przełomie lat 80' i 90' byli odbiorcami tych filmów, czyli można wywnioskować, że prawdziwy boom na gatunek można zaobserwować na początku nowego wieku. I pewnym wyznacznikiem gatunku można, a nawet trzeba, uznać pojawienie się w 1999 roku komedii braci Chris’a i Paul’a Waitz'ów – American Pie. Dość luźna opowieść o piątce przyjaciół z amerykańskiego liceum, którzy jak świętego graala poszukują dziewczyny by stracić z nią status prawiczków, zachwyciła młodych, a zniesmaczyła starsze już pokolenie. Zachwycała młodych podejściem do tematu, przerysowaniem pewnych aspektów i zrozumieniem dla ich „ciężkiej” sytuacji. Myślę, że to właśnie to zrozumienie było najważniejsze. To, że bracie Waitz mieli odwagę ukazać młodzież i jej pragnienia zdobycia pierwszych seksualnych doświadczeń w sposób najbardziej im przystępny. To natomiast zniesmaczyło całą resztę odbiorców – ukazanie nastolatków jako seksualnych frustratów, a to wszystko w konwencji niewybrednych żartów i niekoniecznie wysokich lotów gagów. Ale co jest w tym złego? Każdy będąc młodym pragnął cielesnej bliskości z drugą osobą. Nie musi przecież oznaczać to dewiacji czy frustracji, co świetnie ukazuje seria American Pie. Bohaterowie, owszem, pragną zbliżenia z kobietą, ale cztery filmy kinowej serii pokazują, że bardziej niż tego, poszukiwali zwykłej bliskości, która dla wielu z nich skończyła się pierwszymi miłostkami, a dla jednego z bohaterów prawdziwą miłością do kobiety. Nie zauroczeniem i nie do dziewczyny. Miłością do kobiety.

Doszukuję się początków omawianego gatunku na początku XXI wieku, ale jak wszystko związane z tematyką filmową – nie jest to takie proste. Bo i komedie istniały od początku istnienia filmu, a i historie przyjaciół były opowiadane przez niezliczoną ilość twórców. Wyznaczony okres to moment połączenia tych uniwersalnych tematów z danym gatunkiem na szeroką skalę. Myślę, że inspiracji dla powstania tego gatunku można szukać dużo wcześniej i to w wielu innych, wręcz skrajnie innych rodzajach filmu. Bo na przykład w westernie, gdzie samotny bohater szukający sławy czy zemsty, przestaje być taki samotny gdy na jego drodze pojawia się kompan doli, czy niedoli (np. Butch Cassidy and the Sundance Kid). Romantycznej miłości (ale nie tylko takiej) szukali rycerze, szlachcice i pomniejsi mieszczanie – chłopcy pełni marzeń i chęci działania. W niepokojącym dramacie Gus'a Van Sant'a - My Own Private Idaho – mamy historię dwóch przyjaciół, której jednak daleko do happy endu, o zabawnych gagach już nie wspominając. W filmie noir – kobieta jest przyczyną upadku bohatera, lecz fascynuje go i pociąga, by okazać się niewłaściwą (częsty motyw komedii kumplowskiej). Znany wszystkim Sherlock Holmes serwuje dwójkę bohaterów – skrajnie różnych, ale tworzących niezawodny zespół w rozwiązywaniu zagadek kryminalnych. W komediach romantycznych mamy „jego” i „ją” - młodych, zakochanych mimo przeciwności losu, ale w tym gatunku – skierowanym raczej do płci pięknej – to „ona” jest główną bohaterką i wokół niej buduje się akcję.

Oczywiście to tylko przykłady – nie wszystkie filmy w wymienionych wyżej gatunkach spełniają opisane kryteria, ale w niektórych widać możliwe elementy inspiracji.

Komedia kumplowska pojawiła się... i co dalej? Okazała się sukcesem komercyjnym (tylko seria American Pie zarobiła na świecie ok. 770 milionów dolarów). Tak zwany „target” dopisał, młodzi pojawili się w kinach, polecając sobie nawzajem tego typu filmy. Okazała się też sukcesem artystycznym, ale w umiarkowanych granicach – mimo negatywnych recenzji, pojawiały się i te pozytywne. Te sukcesy zainspirowały kolejnych twórców do tworzenia kolejnych historii, kolejnych filmów, a nawet seriali. Oczywiście powstały kolejne części serii American Pie - American Pie 2 i American Pie The Wedding - oba z oryginalną obsadą oraz mniej udane, wręcz tragiczne, kolejne części „sagi” skupiające się na nowym pokoleniu. Wszystko zamyka American Pie: Reunion. Ale na tym się nie skończyło. Tego typu filmów pojawiła się niezliczona ilość. Jednak wydaje mi się, że popularność gatunku opiera się nie tylko na mniej, czy bardziej udanych gagach. Uważny widz, ktoś, kto ogląda inteligentnie i z otwartymi oczami, jak i z otwartym umysłem, dostrzeże pewne wartości uniwersalne jakie twórcy próbują nam przekazać między wierszami. Owszem – część z tych wartości jest tak oczywista i jasna, że można założyć iż najważniejszym celem reżysera nie był moralizatorski ton filmu. Jednak w wielu można doszukiwać się specjalnie ukrytych przekazów. Seria American Pie, pokazuje, że kumple będą zawsze, że można na nich liczyć, że nawet jak inni nas skreślą – oni będą z nami i razem wymyślą jak wygrzebać się z kabały jaką zafundował im szalony umysł scenarzysty. W podobnym tonie można odczytać przesłanie kinowego sukcesu serii Hangover, gdzie czwórka bohaterów staje się w oczach jednego z nich „watahą wilków” i jak wspomniana wataha się zachowują – razem przeżywają przygody i kryzysy, mimo licznych różnic osobowościowych i światopoglądowych. Oba filmy Todd'a Phillips'a okazały się wielkim sukcesem komercyjnym, pokazując, że komedia kumplowska ma się dobrze i nadal widzowie świetnie się na niej bawią. Dodatkowo pierwsza część zebrała kilka bardzo pochlebnych recenzji nie tylko od zachwyconych widzów, ale także od poważanych pism i recenzentów z branży.

Bardzo ważnym twórcą dla omawianego przeze mnie jest Judd Apatow oraz grupa ludzi – scenarzystów, aktorów i reżyserów zebrana wokół niego. Bardzo szanowany w Ameryce, acz niedoceniany w Europie (Europejczycy nie do końca rozumieją humor Apatowa) zaserwował nam kilka ciekawych filmów. W swoim pełnometrażowym debiucie The 40 Year-Old Virgin, Apatow z zupełnie innej perspektywy spogląda na to, co 6 lat wcześniej bracia Waitz wzięli na tapetę – na mężczyzn i ich pogoń za utratą statusu prawiczka. Gdy w American Pie mieliśmy chłopców w wieku licealnym, u Apatowa mamy faceta po czterdziestce, typowego amerykańskiego „nerda”, fana komiksów i kolekcjonera figurek superbohaterów. Wydawałoby się, że temat dziewictwa chłopców był już nagrywany z każdej strony. Apatow zmienił chłopca w mężczyznę (a właściwie w chłopca w ciele mężczyzny) i powstało coś świeżego. Dorzucił, co chyba oczywiste, kilku kumpli do pomocy i film okazał się sukcesem, wybijając jego twórcę jak i kilku aktorów – między innymi Seth'a Rogena, Steve'a Carell'a, czy Paul'a Rudd'a – do czołówki Hollywood. W pełnej gagów historii pokazał nam, że cierpliwość i wiara w siebie popłaca, że dla każdego z nas – zakompleksionych macho od siedmiu boleści – znajdzie się miłość życia, która nas zrozumie i pokocha. Pokocha nie za zalety, a mimo wad.

W kolejnym filmie Apatowa mamy trochę inną sytuację. Knock Out mówi nam o parze nieznajomych sobie osób – mężczyzny i kobiety, którzy po jednorazowej nocy spędzonej ze sobą dowiadują się, że będą mieli dziecko. Tu Apatow odchodzi od konwencji komedii kumplowskiej, na rzecz skupienia się na parze bohaterów. Ale nic to! Oczywiście i on ma towarzyszy do pomocy, ale także ona może w trudnych chwilach polegać na siostrze. Mimo złagodzenia konwencji i zmiany osi wokół której obraca się akcja, warto obejrzeć film dla świetnych ról Seth'a Rogen'a i Jason'a Segel'a.

Ostatnim reżyserskim dziełem Judd'a Apatow'a jest film Funny People. Film zabawny, ale także smutny i nastrojowy. U krytyków zyskał wielki poklask, jednak widownia nie dopisała. Wydany kilka miesięcy po bardziej bawiącym niż uczącym Hangover – film z Adamem Sandlerem i Seth'em Rogen'em (uwaga! Świetne role! Zwłaszcza pierwszego z panów) okazał się dla widowni zbyt poważny. Bohaterowie dopiero w filmie się poznają, nie są kumplami na zabój. Różni ich niemal wszystko – łączy miłość do komedii i popularnego w USA, „Stand-up'u”. Jednak nie to jest w filmie ważne. Pomimo iż w miarę rozwoju akcji w lepszy i gorszy sposób docierają do siebie, to tak naprawdę film mówi nam o czymś innym. O świadomości umierania. O tym, że ta świadomość zmienia perspektywę, przez którą patrzymy na dotychczasowe dokonania. O tym, że rodzina, która wydawała się balastem, tak naprawdę jest jedynym pocieszeniem w samotnym życiu, nawet jeśli jest to życie w sławie i luksusie. Oczywiście mówi też o kumplach. O tych dobrych i tych złych. Są momenty, że trzeba być do bólu szczerym, by okazać się dobrym przyjacielem. I w takich chwilach trzeba być wyrozumiałym. Obie strony muszą być wyrozumiałe względem siebie, bo to co je łączy może być równie silne jak małżeństwo.

Apatow oprócz reżyserowania, zajmuje się także produkcją filmów. Są to takie tytuły jak Pineapple Express, Year One, czy Step Brothers. Ale inny film wyprodukowany przez tegoż pana wydaje się interesujący dla podejmowanego tematu i zgoła inny niż poprzednie - Bridesmaids. Komedia kumplowska o... kumpelach. Film Paul'a Feig'a, ze świetnym scenariuszem i jeszcze lepszymi rolami (nominacja do Oscara dla Jenny McCarthy za rolę drugoplanową) szturmem podbiła kina i serca widzów. Znowu obrano temat stary jak sam kinematograf, ale zmieniono perspektywę. Tu mamy grupkę przyjaciółek i akcję zawiązaną wokół ślubu jednej z nich. Zabawne perypetie w filmie pokazują nam, że i płeć piękna może być szalona w sposób, który wydawał się zarezerwowany dla „facetów”. W lekki i przystępny sposób ukazał trudy damskich relacji, perspektywę „zdobywania” miłości w nowy sposób, dość daleki od komedii romantycznej. To wszystko zaowocowało deszczem nominacji do najważniejszych nagród filmowych – Złotych Globów i Oscarów w ważnych kategoriach takich jak najlepszy scenariusz czy najlepszy film roku.

Przedstawicieli filmowych w gatunku można znaleźć co niemiara. Wymienić tu należy też The Bucket List, czy serie Harold and Krumar. Ale producenci seriali, zwłaszcza w Ameryce, nie pozostali obojętni na falę popularności nowego gatunku. I nawet nie mam tu na myśli czerpiących inspirację garściami seriali jak Friends, czy How I met your mother. Mam na myśli... House M.D. Kolejny z niezliczonych seriali medycznych, od 2004 roku serwował nam jeden z najwspanialszych „bromance” wszech czasów. Czym jest „bromance”? To romans... dwóch mężczyzn. Totalnie aseksualny, oparty na miłości, ale braterskiej. Cyniczny, sarkastyczny i skłonny do autodestrukcji Gregory House, byłby nikim bez swojego kompana James'a Wilson'a – lekarza onkologa. Razem walczą z demonami House'a, wspólnie odkrywają uroki więzi jaka potrafi połączyć tylko dwóch prawdziwych przyjaciół. Bawią się, często naginając prawo, czy granice przyzwoitości. Kłócą, jak kłócić się potrafią tylko bracia. W końcu godzą, by stawić czoła nowym problemom i nowym zabawom. Niedawne zakończenie serialu House M.D. i ostatnia scena – to według mnie najwspanialsza alegoria „bromace” i komedii kumplowskiej – zawsze razem, nawet w ostatnią podróż ku zachodzącemu słońcu.

Możliwe, że doszukuję się za dużych wartości i znaczeń w gatunku stworzonym, co tu ukrywać – dla rozrywki. Miał bawić, miał przynosić pieniądze, miał łamać tabu, czasem gorszyć, czasem zaskakiwać inteligentnym gagiem. Wszystko to bezapelacyjnie osiągnął, na stałe wpisując się w kanon gatunków filmowych. Jednak osiągnął także coś więcej. Wydaje mi się, że niezupełnie świadomie. Poprzez jarmarczną zabawę wprowadzał widzów, zwłaszcza młodych – w świat dorosłości. Trochę tylnymi drzwiami i trochę na przekór krytykom, konserwatywnym rodzicom i zwolennikom tradycji. Starsi odbiorcy, jeśli uważnie oglądali, zobaczyli świat oczami nastolatków – ich pragnienia i obawy. Wszystkich nas razem i każdego z osobna, że siła przyjaźni i odrobina humoru pokona każdą przeszkodę i przeciwność losu. Nauczył tolerancji i wyrozumiałości.

Nie w każdym filmie opisywanego gatunku można się doszukać głębi, czy drugiego dna. Powstały też filmy hańbiące gatunek albo zrobione przez słabych twórców. Bo nie można nie docenić pracy jaką wykonali dla gatunku bracia Waitz, Apatow i Phillips. Z typowej „rozrywki dla ludu”, komedia kumplowska ewoluowała do szanowanego i lubianego gatunku. Komedia ewoluowała także poniekąd wewnątrz gatunku. Od filmów o nastolatkach, po filmy o facetach, na filmach o kobietach kończąc. Od filmów o pogoni za sexem, po filmy o pogoni za miłością, na filmach o życiu i śmierci kończąc. I mam nadzieje, że rozwój nadal trwa. Myślę, że komedia kumplowska nie powiedziała jeszcze ostatniego słowa. Oby pojawiało się też coraz więcej nowych, ciekawych twórców. Możliwe, że casus Bridemaids pokazuje też, że gatunek może odgrywać większą rolę w wyścigu o najważniejsze filmowe nagrody. I oby tak się stało. Jest jeszcze wiele rzeczy jakie musi nam przekazać komedia kumplowska.

P.S.: Judd Apatow już wkrótce zaatakuje nasze kina po raz kolejny! Znów będzie zabawnie o rzeczach poważnych. This is 40, czyli "coś jak" spin-off Knocked Up, opowie nam historię małżeństwa wkraczającego w okres "mrocznej czterdziecy". Doczekać się już nie mogę, zwiastun fenomenalny, liczę na ucztę na miarę Funny People.